Bức tranh giáo dục Việt Nam đang trải qua những chuyển biến sâu sắc, đặc biệt là trong bối cảnh hội nhập quốc tế và sự phát triển vũ bão của công nghệ. Năm 2026 đang đến gần, mang theo những thay đổi đáng kể trong cả phương thức tuyển sinh, đánh giá năng lực và thậm chí là cách những người làm giáo dục định hình tương lai của các thế hệ học sinh. Những tin tức gần đây đã phác họa một phần của bức tranh ấy: một hệ thống giáo dục năng động, đầy thách thức nhưng cũng không thiếu những cơ hội mới.

Áp lực từ phòng thi: Cuộc chiến với AI và giới hạn của con người

Trong thời đại Trí tuệ Nhân tạo (AI) ngày càng hoàn thiện, việc ra đề thi, đặc biệt là các kỳ thi quan trọng như đại học, đang trở thành một thách thức lớn lao. Nhiều chuyên gia, giám khảo ra đề thi đang phải đối mặt với tình trạng "kiệt sức" khi nỗ lực duy trì độ phân loại khắt khe của đề thi, đồng thời phải tính toán làm sao để vượt qua khả năng của AI. Đây không chỉ là cuộc đua về kiến thức mà còn là cuộc chiến về tư duy, sáng tạo và khả năng đánh giá thực chất năng lực thí sinh.

• Thách thức kép: Đảm bảo đề thi đủ khó để phân loại học sinh giỏi, nhưng cũng phải đủ mới mẻ, không dễ dàng bị AI "giải mã" hay tạo ra các đáp án tương tự.
• Giới hạn kỹ thuật: Các chuyên gia thừa nhận đã chạm tới "giới hạn kỹ thuật" trong việc tạo ra những câu hỏi độc đáo, đòi hỏi tư duy phản biện sâu sắc mà AI khó lòng bắt chước.
• Hệ quả: Áp lực này không chỉ đè nặng lên người ra đề mà còn đặt ra câu hỏi lớn cho toàn bộ hệ thống đánh giá: liệu các kỳ thi truyền thống có còn phù hợp trong kỷ nguyên AI? Chúng ta cần những phương pháp đánh giá nào để thực sự đo lường được năng lực và tư duy con người, thay vì chỉ kiểm tra khả năng ghi nhớ hay tái tạo thông tin?

Đa dạng hóa cánh cửa đại học: Cơ hội và những gánh nặng tiềm ẩn

Trong bối cảnh đó, các kỳ thi đánh giá năng lực và tư duy đang nổi lên như một xu hướng tất yếu, mang đến sự đa dạng và linh hoạt hơn trong tuyển sinh đại học. Năm 2026, lịch thi của 9 đại học lớn đã được công bố, kéo dài từ tháng 3 đến tháng 6 sau Tết Nguyên đán. Điều này mang lại nhiều lựa chọn hơn cho thí sinh, không còn phụ thuộc hoàn toàn vào một kỳ thi duy nhất.

Cơ hội mới cho thí sinh

• Nhiều lựa chọn: Học sinh có thể tham gia nhiều kỳ thi với các cấu trúc và trọng tâm khác nhau, từ đó tăng cơ hội trúng tuyển vào ngành học và trường mình mong muốn.
• Đánh giá toàn diện: Các kỳ thi này thường tập trung vào tư duy phản biện, giải quyết vấn đề, khả năng đọc hiểu và phân tích, thay vì chỉ kiểm tra kiến thức học thuộc lòng. Đây là một bước tiến quan trọng hướng tới việc đào tạo ra những công dân có năng lực thực sự.

Những gánh nặng cần cân nhắc

Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích, việc đa dạng hóa cũng đi kèm với một số thách thức:

• Chi phí: Lệ phí thi của các kỳ thi đánh giá năng lực có thể lên tới 2 triệu đồng mỗi đợt. Với việc nhiều thí sinh tham gia vài ba kỳ thi, tổng chi phí có thể trở thành gánh nặng đáng kể cho các gia đình, đặc biệt là những gia đình có hoàn cảnh khó khăn. Điều này đặt ra câu hỏi về công bằng trong tiếp cận giáo dục đại học.
• Áp lực chuẩn bị: Học sinh phải phân bổ thời gian và công sức để chuẩn bị cho nhiều dạng đề thi khác nhau, có thể gây ra áp lực tâm lý và học tập quá tải.

Tiếng Anh và hội nhập: Chuẩn hóa linh hoạt hơn

Một điểm đáng chú ý khác trong tuyển sinh năm 2026 là sự thay đổi trong chính sách cộng điểm IELTS của Học viện Nông nghiệp Việt Nam. Thay vì yêu cầu IELTS từ 5.0 như năm trước, Học viện sẽ cộng 0,5-1,5 điểm cho thí sinh có IELTS từ 4.0. Động thái này cho thấy sự linh hoạt và nỗ lực mở rộng cơ hội cho nhiều đối tượng học sinh hơn trong việc tiếp cận các chuẩn tiếng Anh quốc tế.

• Mở rộng đối tượng: Việc hạ thấp ngưỡng điểm IELTS có thể khuyến khích nhiều học sinh ở các vùng miền, những em có điều kiện học tiếng Anh chưa thực sự tốt, nhưng vẫn có nỗ lực, để có chứng chỉ quốc tế.
• Tín hiệu tích cực: Đây là tín hiệu cho thấy các trường đại học đang tìm cách cân bằng giữa yêu cầu về ngoại ngữ và khả năng tiếp cận của học sinh, đồng thời vẫn khuyến khích việc học tiếng Anh từ sớm.

Bản sắc Việt giữa dòng chảy hội nhập

Trong bối cảnh giáo dục Việt Nam đang không ngừng đổi mới và hội nhập, việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc vẫn là yếu tố then chốt. Dù nhiều nước Đông Nam Á không nghỉ Tết Âm lịch, Tết Nguyên đán vẫn là lễ hội lớn nhất, mang đậm giá trị văn hóa và tinh thần của người Việt. Việc giáo dục về lịch sử, văn hóa, về những nhân vật vĩ đại như vị vua tuổi Ngọ được suy tôn là Phật hoàng (Trần Nhân Tông) - người sáng lập Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, càng trở nên quan trọng.

Giáo dục không chỉ là truyền đạt kiến thức khoa học hay kỹ năng làm việc, mà còn là bồi đắp tâm hồn, ý thức về cội nguồn và lòng tự hào dân tộc. Trong một thế giới phẳng, việc nắm vững tiếng Anh hay các kỹ năng số là cần thiết, nhưng việc hiểu rõ mình là ai, mình đến từ đâu lại càng quan trọng hơn để định vị bản thân và đóng góp giá trị độc đáo của mình cho cộng đồng quốc tế.

Lời kết: Hướng tới một tương lai giáo dục cân bằng

Nhìn chung, bức tranh giáo dục Việt Nam năm 2026 đang hiện rõ với nhiều điểm sáng và cũng không ít thách thức. Từ áp lực đối phó với AI trong việc ra đề, sự đa dạng hóa các kỳ thi đánh giá năng lực, cho đến chính sách cộng điểm IELTS linh hoạt và tầm quan trọng của việc giữ gìn bản sắc văn hóa, tất cả đều cho thấy một hệ thống đang nỗ lực tự chuyển mình để phù hợp với yêu cầu của thời đại mới.

Thách thức đặt ra cho ngành giáo dục là làm sao để vừa hiện đại hóa, vừa giữ vững được giá trị cốt lõi; vừa mở rộng cơ hội nhưng không tạo thêm gánh nặng không cần thiết. Đối với học sinh, đây là thời điểm cần chủ động tìm hiểu, chuẩn bị kỹ lưỡng và phát triển toàn diện bản thân. Đối với phụ huynh, cần có cái nhìn thấu đáo để đồng hành cùng con, lựa chọn con đường phù hợp nhất. Chỉ khi có sự đồng lòng và nỗ lực từ tất cả các bên, giáo dục Việt Nam mới có thể vững vàng tiến bước, đào tạo ra những thế hệ công dân vừa có năng lực toàn cầu, vừa thấm đẫm bản sắc Việt.